Cele kontroli pracy nauczycieli w szkole wynikają przede wszystkim z odpowiednich zapisów prawa oświatowego, a w szczególności Karty Nauczyciela oraz rozporządzeń cytowanych na wstępie. Zgodnie z powyższym możemy wyodrębnić trzy grupy celów kontroli sprawowanej wobec nauczyciela. Są to:

• ocena pracy nauczyciela,
• analiza rozwoju zawodowego nauczyciela,
• analiza efektów pracy nauczyciela w wybranych obszarach jego aktywności zawodowej.

Zgodnie z zakresem obowiązków wyznaczonym przez Kartę Nauczyciela oraz rozporządzeniem o ocenianiu pracy nauczyciela za podstawowe kryteria oceny pracy nauczycieli uważa się:

• stopień rzetelności realizacji zadań związanych z powierzonym nauczycielowi stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły,
• umiejętność wspierania uczniów w ich rozwoju oraz dążeniu do pełni własnego rozwoju osobowego,
• skuteczność kształcenia i wychowywania uczniów w umiłowaniu Ojczyzny, poszanowaniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz w atmosferze wolności sumienia i szacunku dla każdego człowieka,
• dbałość o kształtowanie u uczniów postaw moralnych i obywatelskich zgodnie z ideą demokracji, pokoju i przyjaźni między ludźmi różnych narodów, ras i światopoglądów,
• poprawność merytoryczną i metodyczną prowadzonych zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, prawidłowość realizacji innych zadań zawodowych wynikających ze statutu szkoły, w której nauczyciel jest zatrudniony, kulturę i poprawność języka, pobudzanie inicjatywy uczniów, zachowanie odpowiedniej dyscypliny uczniów na zajęciach,
• zaangażowanie zawodowe nauczyciela (uczestnictwo w pozalekcyjnej działalności szkoły, udział w pracach zespołów nauczycielskich, podejmowanie innowacyjnych działań w zakresie nauczania, wychowania i opieki, zainteresowanie uczniem i jego środowiskiem, współpraca z rodzicami),
• aktywność nauczyciela w doskonaleniu zawodowym,
• działania nauczyciela w zakresie wspomagania wszechstronnego rozwoju ucznia, z uwzględnieniem jego możliwości i potrzeb,
  
  
  
  
• przestrzeganie porządku pracy (punktualność, pełne wykorzystanie czasu lekcji, właściwe prowadzenie dokumentacji).

Zgodnie z rozporządzeniem o awansie zawodowym nauczycieli za podstawowe kryteria oceny rozwoju nauczycieli uważa się przede wszystkim:

• rozwój umiejętności prowadzenia zajęć w sposób zapewniający właściwą realizację statutowych zadań szkoły,
• znajomość środowiska uczniów, ich problemów oraz umiejętność współpracy ze środowiskiem uczniów,
• umiejętność organizacji i doskonalenia warsztatu pracy, dokonywania ewaluacji własnych działań, a także oceniania ich skuteczności i dokonywania zmian w tych działaniach,
• umiejętność uwzględniania w pracy potrzeb rozwojowych uczniów, problematyki środowiska lokalnego oraz współczesnych problemów społecznych i cywilizacyjnych,
• umiejętność wykorzystywania w pracy technologii informacyjnej i komunikacyjnej,
• umiejętność zastosowania wiedzy z zakresu psychologii, pedagogiki i dydaktyki oraz ogólnych zagadnień z zakresu oświaty w celu rozwiązywania problemów związanych z zakresem realizowanych przez nauczyciela zadań,
• umiejętność posługiwania się przepisami dotyczącymi systemu oświaty w zakresie funkcjonowania szkoły oraz skutecznego wspierania rozwoju uczniów,
• zaangażowanie nauczyciela w realizację zadań służących podnoszeniu jakości pracy szkoły,
• umiejętność dzielenia się wiedzą i doświadczeniem z innymi nauczycielami, w tym przez prowadzenie otwartych zajęć, w szczególności dla nauczycieli stażystów i nauczycieli kontraktowych, prowadzenie zajęć dla nauczycieli w ramach wewnątrzszkolnego doskonalenia zawodowego lub innych zajęć.

Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie nadzoru pedagogicznego za podstawowe kryteria oceny efektów pracy nauczycieli można uważać przede wszystkim:

• efekty kształcenia potwierdzone między innymi wynikami egzaminów zewnętrznych,
• umiejętność dostosowania programów nauczania realizowanych przez nauczycieli do możliwości, potrzeb i aspiracji uczniów,
• dostosowanie własnej oferty edukacyjnej zarówno do procesu kształcenia uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych, jak i tych, którzy wykazują szczególne uzdolnienia,
• precyzyjne określenie wymagań edukacyjnych i dostosowanie ich do indywidualnych możliwości i predyspozycji uczniów,
  
  
  
  
• fakt, że wyniki klasyfikacji i promocji oraz wyniki badań osiągnięć edukacyjnych uczniów uczonych przez danego nauczyciela wskazują na ciągły postęp efektów kształcenia,
• fakt, że wyniki uzyskiwane przez uczniów w toku kształcenia są zbieżne z uzyskiwanymi przez nich wynikami egzaminów zewnętrznych,
• fakt, że uczniowie danego nauczyciela biorą udział i odnoszą sukcesy w konkursach, turniejach i olimpiadach,
• umiejętność motywowania uczniów do wysiłku intelektualnego i pracy nad sobą,
• umiejętność kształtowania w uczniach poczucia odpowiedzialności za własną edukację, w szczególności przez sumienne wykonywanie obowiązków,
• umiejętność rozpoznawania potrzeb w zakresie opieki nad uczniami,
• skuteczność we wdrażaniu uczniów do przestrzegania zasad zachowania,
• efektywność działań podejmowanych wobec uczniów sprawiających trudności wychowawcze.

Każdorazowo, choć w różnym stopniu, wspomnianym celom towarzyszyć może jeden z celów pomocniczych, a mianowicie: przeprowadzenie diagnozy, dokonanie oceny zgodności efektów pracy nauczyciela z założonymi wskaźnikami, doradztwo bądź korekta niewłaściwych działań nauczyciela.

Ćwiczenie:
Dokładnie przeczytaj, zastanów się i wstaw podane niżej zestawy działań w odpowiednie komórki tabeli. Jeśli nie wszystkie teksty uda Ci się wstawić poprawnie, po sprawdzeniu ćwiczenia możesz zobaczyć prawidłowe odpowiedzi klikając na każdy nieprawidłowo wstawiony tekst.

Praca nauczyciela realizowana jest w kilku obszarach. W efekcie również kontrola jego pracy nie może być dokonywana tylko w odniesieniu do jednego z nich. Prawo dotyczące zadań nauczycielskich definiuje co najmniej trzy sfery, w których należy dokonywać analizy pracy uczących. Są to:

• analiza procesu pracy,
• analiza aktywności nauczyciela na rzecz własnego rozwoju,
• analiza uzyskiwanych efektów.

W każdym z tych obszarów osoba sprawująca kontrolę może dokonywać diagnozy stanu, badać zgodność założonych celów z uzyskanymi efektami, zdecydować się na doradzanie bądź na zarządzenie niezbędnych korekt. Cele, jakie postawi sobie kontrolujący oraz działania, jakie podejmie w trakcie czy w wyniku kontroli, zależeć będą jedynie od sytuacji oraz od statusu osoby, która jest kontrolowana.
Głównym obszarem, którym należy się zająć, jest analiza procesu pracy. Mówi o tym rozporządzenie dotyczące oceny pracy nauczyciela, które wyznacza podstawowe kryteria umożliwiające dokonanie tej właśnie oceny. Rozporządzenie to umożliwia analizę takich cech, postaw oraz zachowań nauczyciela, jak: zakres jego predyspozycji i kompetencji zawodowych, zaangażowanie w proces skutecznego wspierania rozwoju uczniów, aktywność w ramach pracy zespołowej podejmowanej przez ogół nauczycieli danej szkoły, podejmowanie podstawowych działań na rzecz własnego rozwoju oraz przestrzeganie dyscypliny pracy. Cytowane rozporządzenie mówi o niemal wszystkich podstawowych aspektach pracy nauczycielskiej. Dotyczy wszystkich uczących, niezależnie od stażu, przedmiotu, jakiego uczą oraz funkcji, jakie pełnią. Może i powinno być ono wykorzystywane w każdym przypadku, kiedy tylko podmiot uprawniony do kontroli stwierdza (lub uzyska informacje), że praca danego nauczyciela wymaga bliższego przyjrzenia się - i to bez względu na to, czy punktem odniesienia są wybitne osiągnięcia, czy też jakieś mankamenty.



Obszar dotyczący rozwoju, w szczegółowy sposób uporządkowany rozporządzeniem o awansie zawodowym nauczycieli, jedynie pozornie dotyczy tylko osób ubiegających się o kolejny stopień awansu. Kryteria, które należy spełnić w trakcie realizacji kolejnych ścieżek awansu wyznaczają również pewien poziom oczekiwań, jakie można mieć wobec uczących, którzy swoją drogę do danego stopnia ukończyli pomyślnie zakończonym postępowaniem kwalifikacyjnym czy egzaminacyjnym. Wiedza i umiejętności, a także formy nauczycielskiego zaangażowania, jakimi wykazali się w trakcie stażu, z powodzeniem mogą stanowić jeden z punktów oceny pracy nauczyciela podczas dokonywanej kontroli. Takie ujęcie kwestii oczekiwań wobec nauczycieli pozwala dość skutecznie wyeliminować postawę "spoczywania na laurach", którą - na szczęście głównie w deklaracjach - reprezentują nauczyciele dyplomowani ("zrobiłem swoje, teraz już nic nie muszę"). Zauważmy, że obowiązek pracy nad własnym rozwojem zapisany jest nie tylko w przytoczonym rozporządzeniu w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego, ale również w cytowanym wyżej rozporządzeniu o ocenianiu, a przede wszystkim w Karcie Nauczyciela. Stąd kwestia analizy i oceny zaangażowania nauczycieli w proces rozwoju własnych kompetencji zawodowych jest po prostu zagadnieniem obowiązkowym i możliwym do sprawdzenia bez względu na stopień awansu zawodowego konkretnego nauczyciela.



Ostatni z wymienionych obszarów dotyczy efektów pracy nauczyciela. Tak naprawdę jest to ta domena pracy nauczycielskiej, która ma najwięcej odniesień prawnych. Głównie dotyczą one jednak wyników kształcenia. Stąd warto jako punkt odniesienia pomagający ocenić efekty pracy nauczycielskiej przyjąć wspomniane wyżej rozporządzenie o nadzorze pedagogicznym, a w szczególności wymieniony w nim zestaw standardów pozwalających na ocenę jakości pracy szkoły. Jednym z podstawowych elementów wpływających na jakość pracy szkoły jest zaangażowanie oraz skuteczność działań podejmowanych przez nauczycieli. Efekty tej aktywności dotyczą nie tylko wiedzy i umiejętności reprezentowanych przez uczniów, ale również reprezentowanych przez nich postaw oraz zachowań. Możliwym do badania efektem pracy nauczyciela jest również jego oferta, jaką kieruje do swoich uczniów, umiejętność jej dostosowania do potrzeb i możliwości zarówno geniuszy, jak i dzieci o ograniczonych możliwościach edukacyjnych, uczniów bardzo zaangażowanych na rzecz własnego rozwoju, jak i tych, którzy nie widzą przed sobą żadnych perspektyw albo widzą je tylko w podporządkowaniu grupom przestępczym bądź ucieczce w narkotyki lub alkohol. Szkoła z urzędu musi być kontrolowana także pod względem jakości swojej pracy. Siłą rzeczy więc kontrolowani będą w tym zakresie również nauczyciele. To, co wydaje się najważniejsze w kontekście każdego z rodzajów kontroli, jakie mogą być przeprowadzane w szkole, to założenie, że nie są one realizowane tylko i wyłącznie dlatego, że tak trzeba albo dlatego, by wykazać, że ktoś jest gorszy, a ktoś lepszy, ale po to, by wspólnie z podmiotami poddanymi kontroli zastanowić się, co można i co trzeba zarobić, żeby proces i efekty pracy szkoły i nauczycieli gwarantowały coraz wyższy poziom i satysfakcję uzyskiwaną przez każdą z zaangażowanych stron.